اهمیت و میزان تولید پسته

گياه پسته یکی از اعضای خانواده Anacardiaceae و از جنس Pistacia است. از میان 11 گونه شناسایی‌شده گونه‌ی P. vera از مهم‌ترین ارقام تجاری به شمار می‌آید. بیش از 650 هزار هکتار از اراضی ایران زیر کشت درختان پسته قرار دارد و تولید سالانه آن بیش از 280 هزار تن است. محصول پسته از مقبولیت بالایی در بازارهای داخلی و خارجی برخوردار است.

در حال حاضر، ایران بزرگ‌ترین تولیدکننده و صادرکننده این محصول در جهان به شمار می‌رود (فریورمهین، 1370).

از نظر اقتصادی، کشاورزان بیشتر گونه‌ی پسته‌ی .Pistacia vera L را کشت می‌کنند. در دو دهه‌ی گذشته ارزش میوه‌ی این گونه به طور چشمگیری افزایش یافته و کشاورزان با برداشت سالانه‌ی میوه‌ها حدود ۲ میلیارد دلار سود به دست آورده‌اند (FAO, 2010).

ایران یکی از کشورهای پیشرو در تولید پسته است. این محصول جزو محصولات کلیدی صادرات کشاورزی کشور محسوب می‌شود. با توجه به تأثیر قابل توجه پسته بر مبادلات تجاری، ایجاد اشتغال و افزایش ارزش افزوده این محصول از اهمیت ویژه‌ای در اقتصاد ایران برخوردار است (Azizi and Yazdani, 2006, Aghamohamadi et al., 2006).

شرایط رشد درخت پسته

پاسخ رشد گیاهان پسته به آبیاری با آب سخت عالی است و گیاهان در برابر شوری آب و خاک مقاوم هستند. بررسی اخیر در مورد کارایی استفاده از آب برای کشت پسته نشان می‌دهد که درختان پسته تحت شرایط خشکسالی زنده می‌مانند (Barghchi and Alderson, 1989). این نکته به ویژه در مناطق نیمه خشک قابل توجه است زیرا یکی از جنبه‌های پایداری که به‌طور مرتب در ارتباط با کشاورزی مطرح می‌شود استفاده بهینه از آب است.

نماتدهای خسارتزا

در مطالعه‌ای در سال 2005، ۲۶ گونه نماتد از ۱۳ جنس متعلق به راسته‌ی Tylenchida در ریشه و خاک اطراف درختان پسته و بادام در ایران شناسایی شدند. در این مقاله از میان ۲۶ گونه شناسایی‌شده، هشت گونه که به نظر می‌رسد اهمیت بیشتری برای بادام و پسته داشته باشند.این گونه‌ها شامل Meloidogyne javanica، Meloidogyne incognita، Pratylenchus neglectus، Pratylenchus nainianus، Pratylenchus thornei، Helicotylenchus pseudorobustus ، Criconemella xenoplax و Zygotylenchus guevarai است (Aliramaji et al., 2005). این مطالعه به‌عنوان یکی از اولین بررسی‌های جامع در زمینه‌ی نماتدهای انگل گیاهی در پسته و بادام در ایران شناخته می‌شود. این پژوهش به اهمیت شناسایی و مدیریت این آفات در راستای حفظ سلامت و عملکرد این محصولات اقتصادی تأکید می‌کند.

نماتد ریشه‌گرهی در پسته

نماتد ریشه‌گرهی .Meloidogyne spp از مهم‌ترین عوامل بیماری‌زای درختان پسته به شمار می‌روند که در اغلب مناطق پسته‌خیز ایران گسترش و غلبه دارند. این نماتدها انگل‌های اجباری داخلی و ساکن هستند که دارای دامنه میزبانی وسیعی بوده و می‌توانند خسارت‌های شدیدی به درختان وارد کرده و سبب کاهش چشمگیر عملکرد شوند (Abad et al., 2009).

چرخه‌ی زندگی نماتد ریشه‌گرهی

نماتدهای مرحله دوم لاروی (J2) معمولاً از ناحیه نزدیکی انتهای ریشه، پشت کلاهک، وارد ریشه شده و به‌صورت بین‌سلولی در میان سلول‌های قشری به سمت نوک ریشه حرکت کرده و سپس وارد آوند می‌شوند.

در اثر فعالیت نماتد حدود پنج تا هفت سلول پارانشیمی ریشه در اطراف سر نماتد رشد کرده و سلول‌های غول‌آسا (Giant cells) را تشکیل می‌دهند. این فرایند منجر به اختلال در فیزیولوژی گیاه میزبان شده و در نهایت، کمیت و کیفیت محصول را کاهش می‌دهد (Abad et al., 2009).

خسارت نماتد ریشه‌گرهی

برآوردها نشان می‌دهد که خسارت سالانه جهانی ناشی از نماتدهای انگل گیاهی، از جمله نماتدهای ریشه‌گرهی، حدود هشتاد میلیارد دلار آمریکا است (Jones et al., 2013). با این حال به نظر می‌رسد میزان واقعی خسارت بسیار بیشتر از این مقدار باشد، چرا که بسیاری از کشاورزان از حضور نماتدها بی‌اطلاع هستند، نشانه‌های ایجادشده توسط این آفات غالباً غیر اختصاصی بوده و همین امر انتساب کاهش عملکرد محصول به خسارت نماتدها را دشوار می‌سازد(Siddique and Grundler, 2018).

نماتد مولد زخم ریشه

گونه‌های نماتد ایجادکننده زخم ریشه به‌عنوان سومین گروه مهم نماتدهای انگل گیاهی در کاهش عملکرد محصولات کشاورزی در سطح جهان شناخته می‌شوند. نماتدهای مولد زخم به‌طور گسترده در باغ‌های پسته پراکنده و باعث کاهش کمیت و کیفیت محصول می‌شوند (Castillo and Vovlas, 2007). جنس Pratylenchus شامل تقریباً ۱۰۰ گونه معتبر است (Gafur, 2020).

تا کنون سه گونه از نماتدهای ایجادکننده زخم ریشه شامل P. neglectus ،P. pseudopratensis و P. thornei از درختان پسته در استان‌های کرمان، قزوین، قم، یزد و فارس گزارش شده‌اند (Alvani et al., 2016).

چرخه‌ی زندگی نماتد مولد زخم

نماتدهای مولد زخم ریشه (Pratylenchus spp.) به‌عنوان انگل‌های داخلی مهاجر و پلی‌فاژ، درون سلول‌های ریشه زندگی می‌کنند. گونه و شرایط محیطی (دما، رطوبت و سازگاری با میزبان) تعیین می‌کند که چرخه‌ی زندگی آن‌ها بین ۳ تا ۹ هفته طول بکشد. تمامی مراحل لاروی و بالغ این نماتدها به‌صورت متحرک و کرم‌مانند عمل می‌کنند، آن‌ها به‌طور فعال وارد ریشه می‌شوند یا از آن خارج می‌شوند، هرچند بیشتر چرخه‌ی زندگی خود را در بافت‌های ریشه سپری می‌کنند.

تخم‌گذاری توسط ماده‌ها در داخل یا اطراف ریشه انجام می‌شود و در شرایط نامساعد، بقا از طریق مرحله‌ی تخم یا ورود به حالت anhydrobiosis امکان‌پذیر است که در آن نماتد می‌تواند چندین سال در خاک زنده بماند (Turner & Champan, 1972; Chitimbar & Raski, 1985; Castillo & Vovlas, 2007).

تفاوت علائم شوری و آلودگی نماتد در گیاه

مدیریت نماتدهای خسارتزا در پسته

«نماکوب» پاسخی نوین و پایدار برای کنترل نماتد انگل گیاهی است. این نماتدکش بر پایه ترکیبات گیاهی تولید شده و برخلاف سموم شیمیایی، هیچ‌گونه اثر مخرب بر میکروارگانیسم‌های مفید ندارد. استفاده از نماکوب علاوه بر کنترل مؤثر نماتدهای انگل گیاهی، موجب بهسازی خاک و تقویت فعالیت زیستی آن می‌شود. از ویژگی‌های منحصر به فرد این محصول، توانایی در تنظیم pH  خاک و ایجاد شرایط مساعد برای رشد گیاهان است.

با «نماکوب»، سلامت خاک حفظ می‌شود، حاصلخیزی آن ارتقا می‌یابد و کشاورزی پایدار و دوستدار محیط زیست تحقق می‌یابد.