خرما و نماتدهای انگل گیاهی

درخت خرما

درخت خرما با نام علمی Phoenix dactylifera به عنوان نماد زندگی در بیابان شناخته می‌شود زیرا نسبت به بسیاری از محصولات میوه‌ای دیگر مقاومت بالایی در برابر دماهای بالا، خشکی و شوری دارد (Taha and Abood, 2018; Alturki, 2021). خرما تنها گیاه بومی صحرایی است که با شرایط سخت زیستگاه اصلی خود سازگار است (Zohary and Hopf, 2000) و یکی از قدیمی‌ترین درختان سودمند برای بشر محصوب می‌شود که دست کم 5000 سال است که در شمال آفریقا و خاورمیانه کشت می‌شود (Johnson, 2010).

اهمیت درخت خرما

درخت خرما Phoenix dactylifera یکی از مهم‌ترین محصولات باغی در کشورهای خاورمیانه به شمار می‌رود. خرما منبع غذایی اصلی محسوب می‌شود و بخش‌های مختلف درخت، برای مصارف گوناگون استفاده می‌شود و همچنین به‌عنوان منبع درآمد برای جوامع محلی در خاورمیانه و شمال آفریقا نقش مهمی دارد. علاوه بر این خرما نقش قابل توجهی در اقتصاد، جامعه و محیط‌زیست این مناطق ایفا می‌کند (Chao and Krueger, 2007).

بیماری‌های درخت خرما

حدود 30 درصد از تولید خرما ممکن است به دلیل آفات و بیماری‌های گیاهی از بین برود (Zabar and Borowy, 2012).

در سال‌های اخیر، این درختان دچار نوعی «زوال» با علت‌های ناشناخته شده‌اند. گزارش‌ها نشان می‌دهد که نخل خرما به بیماری‌های گیاهی متعددی مبتلا می‌شود. از جمله مهم‌ترین بیماری‌های آوندی که در نخل خرما شناخته شده‌اند می‌توان به زردی کشنده (فیتوپلاسما)، بایود (Fusarium oxysporum f.sp. albiedinis) و پوسیدگی جوانه انتهایی (Thielaviopsis paradoxa) اشاره کرد.

نماتدهای انگل گیاهی از جمله مهمترین آن‌ها هستند. با وجود اینکه نماتدهای انگل گیاهی به عنوان یکی از گروه‌های مهم عوامل بیماری‌زا شناخته شده‌اند اطلاعات بسیار کمی درباره‌ی پراکنش، زیست‌شناسی و جمعیت این نماتدها و تأثیر آن بر رشد و عملکرد درختان خرما در دسترس است.

تعامل نزدیکی بین قارچ بیماری‌زای Fusarium oxysporum f. sp. albedinis، عامل بیماری بایود خرما، و نماتد ریشه‌گرهی M. incognita در آزمایش‌های گلخانه‌ای وجود دارد (Greco et al., 1980).

نماتدهای انگل گیاهی در نخل

درخت خرما توسط نماتدهای ریشه‌گرهی Meloidogyne arenaria, M. hapla, M. incognita, M. javanica و نماتد مولد زخم ریشه Pratylenchus penetrans مورد حمله قرار می‌گیرد (Al-Jboory, 2007). در عمان، علاوه بر گونه‌های فوق، ۱۷ جنس دیگر از نماتدهای انگل گیاهی از جمله Rotylenchulus anamictus, Helicotylenchus digonicus, Ditylenchus spp. و Tylenchorhynchus nudus شناسایی شده‌اند (Mani et al., 2005; Mani et al., 1997). در عربستان سعودی نیز ۱۸ جنس دیگر از نماتدها، از جمله Aphelenchus spp., Hoplolaimus spp., Tylenchus spp., Aphelenchoides spp. و Paratylenchus spp و همچنین در مصر دست‌کم ۱۲ جنس نماتد، درخت خرما را مورد حمله قرار می‌دهند (Eissa et al., 2009).

برهمکنش نماتد با سایر عوامل بیماری‌زا

مطالعات پیشین نشان داده‌ است که تعامل نماتدها با سایر پاتوژن‌ها، پیچیده و اغلب بیشتر از حد انتظار است و این تعامل می‌تواند به عنوان یک خطر اقتصادی مهم برای درختان خرما در نظر گرفته شود (Webster, 1985; Powel, 1971).

در پژوهشی آلودگی همزمان M. javanica یا M. incognita با قارچ‌های .Fusarium sp. و T. paradoxa باعث افزایش قابل توجه نکروز ریشه در نهال‌های خرما به ویژه رقم زاهدی و بریمی شد. بیشترین آسیب زمانی مشاهده شد که تراکم نماتد بیشتر از قارچ بود. ترکیب M. javanica و T. paradoxa بیشترین کاهش در وزن ریشه و نکروز ریشه را ایجاد کرد. این یافته‌ها نشان می‌دهد که همکاری بین نماتدها و پاتوژن‌های قارچی می‌تواند شدت بیماری و آسیب به ریشه را افزایش دهد (Saleh et al., 2014).

خسارت نماتد ریشه‌گرهی

بررسی با میکروسکوپ نوری و الکترونی نشان داد که نهال‌های آلوده به نماتد دارای سلول‌های غول‌آسا (giant cells) توسعه یافته در ناحیه استل ریشه هستند که با ماده‌های نماتد مرتبط‌اند. این سلول‌ها حاوی سیتوپلاسم متراکم و هسته‌های متعدد بوده و دیواره سلولی آنها ضخیم شده و برآمدگی‌هایی در مجاورت آوندهای آبکش دارند. اختلال شدید در ساختار آوندهای آبکش و سرکوب آندودرم می‌تواند حرکت آب و مواد مغذی را در ریشه‌های آلوده مختل کند.

نهال‌های خرما میزبان مناسبی برای نماتدهای M. javanica و M. incognita هستند و این نماتدها می‌توانند باعث کاهش سبز شدن، اختلال در رشد و آسیب شدید ریشه‌ها شوند. علاوه بر این، تعامل نماتدها با قارچ‌های بیماری‌زا، به ویژه T. paradoxa، شدت آسیب ریشه و خطر زوال نهال‌ها را افزایش می‌دهد. بنابراین، کمپلکس نماتد-قارچ می‌تواند به عنوان یک عامل مهم در زوال و کاهش عملکرد خرما مطرح شود (Saleh et al., 2014).

کنترل نماتد انگل گیاهی در خرما

نماکوب یک نماتدکش گیاهی است که به طور ویژه برای کنترل نماتدهای ریشه‌گرهی و سایر نماتدهای مضر در درختان خرما و سایر محصولات باغی طراحی شده است. این محصول با فرمولاسیون ایمن و مؤثر خود، نه تنها آلودگی ریشه‌ها به نماتدها را کاهش می‌دهد، بلکه به تحریک رشد ریشه و افزایش ریشه‌زایی نیز کمک می‌کند.

سلامت ریشه‌های خرما را با استفاده از نماکوب تضمین کرده، رشد گیاه را بهبود داده و عملکرد میوه را افزایش دهید. این محصول راهکاری ایده‌آل برای باغداران و کشاورزانی است که به دنبال کنترل بی‌خطر و مؤثر نماتدها و تقویت رشد ریشه هستند.